शतकानुशतके होळीची आगळी वेगळी परंपरा जपणारे गाव..
⚡सावंतवाडी ता.०२-: सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडी तालुक्यातील मळगाव गावातील उंच, भव्य जवळजवळ ५ हजार मीटर उंचीवर असलेल्या सुवार्डा डोंगराच्या शिखरावर मळगावची पहिली आणि मानाची होळी उभारून मळगावच्या सात दिवसांच्या शिमगोत्सवास मोठ्या उत्साहात आणि आनंददायक वातावरणात सुरुवात झाली.
शिमगोत्सव म्हटला की कोकणच्या मातीत रुजलेल्या असंख्य परंपरा, श्रद्धा आणि लोकजीवनाचे रंग डोळ्यांसमोर उभे राहतात. कोकणातील प्रत्येक गावाचा शिमगा वेगळा, त्याची चाल-ढाल वेगळी आणि त्यामागची कथा वेगळी असते. “जसा गाव तशी रीत” या म्हणीचा प्रत्यय शिमगोत्सवात पदोपदी येतो. काही गावे आपल्या आगळ्यावेगळ्या परंपरांसाठी संपूर्ण कोकणात ओळखली जातात. अशीच एक अनोखी, अभिमानास्पद आणि शतकानुशतके जपलेली होळीची परंपरा जपणारे गाव म्हणजे सावंतवाडी तालुक्यातील मळगाव गाव.
सावंतवाडी तालुक्यातील मळगाव गावच्या शिमगोत्सवाची सुरुवात होते ती एका वैशिष्ट्यपूर्ण आणि भक्तिभावाने नटलेल्या परंपरेने. मळगाव गावातील उंच, भव्य आणि निसर्गरम्य असलेला सुवार्डा डोंगर. या जवळजवळ ५ हजार मीटर उंचीवर असलेल्या सुवार्डा डोंगराच्या शिखरावर मळगावची पहिली आणि मानाची होळी उभारली जाते.
दरवर्षीप्रमाणे यंदाही सुवार्डा डोंगराच्या शिखरावर भगवा निशाण फडकवत, मळगाव गावची पहिली होळी उभारून सात दिवसांच्या शिमगोत्सवाला मोठ्या उत्साहात सुरुवात करण्यात आली. “जिथे श्रद्धा असते, तिथे परंपरा टिकते” हे मळगाव गावाने अनेक वर्षांपासून कृतीतून दाखवून दिले आहे. असंख्य वर्षांपासून चालत आलेली ही अनोखी परंपरा मळगाव गावचे मानकरी आणि ग्रामस्थ आजही एकोप्याने, अभिमानाने जपत आहेत.
पुढील होळीपौर्णिमेपर्यंत अखंड उभी राहणारी होळी – परंपरेचे वैशिष्ट्य
मळगाव गावातील मानाच्या होळीसह गावातील सर्व होळ्या या होळी पौर्णिमेपासून सात दिवसांचा शिमगोत्सव संपल्यानंतर, एका महिन्यानंतर चैत्र पौर्णिमेला तोडल्या जातात. मात्र सुवार्डा डोंगरावरील ही पहिली मानाची होळी तोडली जात नाही. तर ही होळी पुढील होळी पौर्णिमा सण येईपर्यंत भगवा निशाण फडकवत, अभिमानाने आणि दिमाखात उभी राहते. हेच या होळीचे सर्वात खास आणि आगळेवेगळे वैशिष्ट्य आहे. “परंपरा ही केवळ रीत नसून ती गावाचा आत्मा असते” याचा प्रत्यय येथे येतो.
कळसाऐवजी भगवा निशाण : श्रद्धा आणि परंपरेची अनोखी ओळख
मळगाव गावातील मंदिराला इतर ठिकाणांप्रमाणे पारंपरिक कळस नाही. ही उणीव नसून मळगावच्या श्रद्धा, परंपरा आणि एकतेचे प्रतीक मानली जाते. गावकऱ्यांच्या श्रद्धेनुसार, मंदिराचा खरा कळस हा दगड-धातूचा नसून भगव्या निशाणाच्या रूपात आहे. दरवर्षी सुवार्डा डोंगरावर उभारल्या जाणाऱ्या होळीवर जो भगवा ध्वज फडकवला जातो, तोच मळगाव गावाचा आणि मंदिराचा कळस मानला जातो. या भगव्या निशाणात गावाची श्रद्धा, भक्ती आणि ऐतिहासिक जाणीव एकवटलेली आहे. ही परंपरा केवळ धार्मिक विधीपुरती मर्यादित नसून, ती मळगावच्या एकात्मतेचे प्रतीक आहे. सुवार्डा डोंगरावर फडकणारा भगवा ध्वज म्हणजे गावकऱ्यांच्या मनातील आस्था, संस्कृती आणि परंपरेचा सर्वोच्च बिंदू असल्याची भावना आजही तितक्याच निष्ठेने जपली जाते.
विधी, वाजत-गाजत मिरवणूक आणि भक्तीमय वातावरण
दरवर्षीप्रमाणे याहीवर्षी सकाळी कुळघराकडून तरंगकाठीचे विधिवत पूजन करण्यात आले. त्यानंतर गावचे राऊळ, गावकर (मानकरी) सवाद्य वाजत-गाजत पायी चालत ५हजार मीटर उंचीवर असलेल्या सुवार्डा डोंगराच्या दिशेने रवाना झाले. डोंगरावर पोहोचल्यानंतर होळीसाठी लागणाऱ्या झाडाचे शास्त्रोक्त पद्धतीने पूजन करून ते होळीसाठी तोडण्यात आले. त्यानंतर वाजत-गाजत, ढोल-ताशांच्या निनादात, मानकऱ्यांच्या उपस्थितीत ही होळी सुवार्डा डोंगराच्या शिखरावर आणण्यात आली आणि पारंपरिक पद्धतीने सजविण्यात आली. होळी सजविल्यानंतर तेथेच डोंगराच्या शिखरावर मळगाव गावची पहिली होळी उभारण्यात आली.
रांगोळी, नवसाचे गाऱ्हाणे आणि प्रसाद वाटप
होळी उभारल्यानंतर तिच्यासमोर सुंदर रांगोळी काढून विधिवत पूजा करण्यात आली. त्यानंतर सामूहिक तसेच नवसाचे गाऱ्हाणे घालण्यात आले. ग्रामस्थांनी होळीला नारळ, पेढे तसेच नवसाचे नारळाचे तोरण अर्पण केले. नवसाचे गाऱ्हाणे पूर्ण झाल्यानंतर उपस्थित सर्वांना पेढा व प्रसादाचे वाटप करण्यात आले. “एकीचे बळ मोठे, परंपरेचे मूळ घट्ट” हे चित्र यावेळी पाहायला मिळाले.
ग्रामदैवतासमोर मानाची होळी आणि सात दिवसांचा उत्सव
सायंकाळी मळगाव गावची मानाची होळी मळगावचे ग्रामदैवत श्री देव रवळनाथ मंदिर समोर उभारण्यात येणार आहे. त्यानंतर गावातील प्रत्येक वाडी-वाडीत होळ्या उभारल्या जाणार आहेत. परंपरा म्हणजे काळाच्या प्रवाहात न विझणारा दिवा, जो पिढ्यान्पिढ्या उजळत राहतो. मळगाव गावचा शिमगोत्सव सात दिवसांचा असून या काळात पारंपरिक कार्यक्रम, लोककला, भजन, कीर्तन आणि उत्साहाने भारलेले गावजीवन पाहायला मिळते. “जिथे गाव एकत्र येते, तिथे सण खऱ्या अर्थाने साजरा होतो” हे मळगावचा शिमगोत्सव पुन्हा एकदा सिद्ध करतो.
